Her yıl yaklaşık 75.000 km² alan ormansızlaşma nedeniyle kaybedilmektedir. Bu alan yalnızca tarıma açılmış olsaydı, zamanla azalacak olan buharlaşma atmosferde yaklaşık 17.374 TWh hissedilebilir ısı birikimine yol açacaktı. Bu miktar, insanlığın yılda ürettiği toplam elektrik enerjisine -neredeyse- eşittir. Üstelik, yağış azalmasının buharlaşmayı daha da düşüreceği hesaba katıldığında bu rakamın daha da büyüyeceği hesaba katılmalıdır.
Temel pratik çözüm, hava koşullarındaki aşırılıkları azaltmak için yağmur suyunun tutulmasına yönelik önlemleri kararlılıkla uygulamaktır. Bu önlemler, yüzeysel drenajı önleyerek su dengesini iyileştirir.
Alınabilecek Önlemler
Teknik Önlemler
Kırsal bölgelerde yağmur suyunun tutulması için uygulanabilecek teknik önlemler şunlardır:
- Eşyükselti Hendekleri Açmak: Arazinin eğimine dik olarak uzunlamasına sığ hendekler kazılır.
Bu eşyükselti hendekleri su sızdırma ve tutma alanları oluşturur. - Sızdırma Çukurları ve Oluklar: Yağmur suyunun toprak tarafından emilmesini sağlamak için eğimli oluklar ve çukurlar açılır.
- Sızdırma Hendekleri ve Depolar (Tanklar): Yüzey akışını yavaşlatmak ve suyun toprağa sızmasını sağlamak için özel hendek ve depolama alanları yapılır.
- Küçük Set ve Bentler: Nehirler, akarsular veya vadiler üzerinde su akışını yavaşlatacak küçük yapılar inşa edilir.
- Menderes ve Taşkın Yatağı Koruma: Akarsu yataklarının doğal menderes oluşumları korunur, taşkın alanlarına su yönlendirilir.
- Küçük Rezervuar ve Göletler: Yerel su ihtiyacını karşılamak ve ekosistemi desteklemek amacıyla küçük ölçekli su depoları yapılır.
- Dağ Deresi ve Orman Önlemleri: Orman içi selleri önlemek ve erozyonu azaltmak için setler kurulur.
Biyoteknik Önlemler
Biyoteknik önlemler, teknik yöntemlere benzer; ancak ana fark, bitki örtüsünün aktif olarak kullanılmasıdır:
- Bitki örtüsünü su akışını yavaşlatacak unsurlar olarak kullanmak. Bordürler, çim şeritler, çalı kuşakları ve ağaç hatları oluşturmak
- Kullanılmayan arazileri ağaçlandırmak
- Erozyonu önlemek için bitkilendirme yapmak
- Doğal sınır bitkilendirmesi yapmak
Teknolojik, Önleyici ve Ekonomik Önlemler
- Arazinin işlenmesinde eşyükselti çizgileri üzerinde, eğime dik toprak işleme gibi uygun yöntemler kullanmak
- Yağmur suyunu toplayıp yeniden toprağa döndürecek sistemler kurmak
- Orman zararlılarıyla (kabuk böcekleri vb.) etkin mücadele etmek
- Ormanların optimum bileşim ve kaliteye ulaşmasını sağlamak
- Tarım ve ormancılıkta entegre yönetim planları uygulamak
- Toprağın erozyona karşı daha hassas bölgelerinde su tutma önlemlerini güçlendirmek
Hindistan’da Rajendra Singh’in yürüttüğü çalışmalar, bu tür basit ama etkili yöntemlerin bölgesel iklimde olumlu etkiler yaratabileceğini göstermektedir.
Setler
Setler, özellikle erozyon vadileri, oluklar, küçük akarsular ve mevsimsel dere yataklarında suyu tutmak için etkili çözümler sunar. Genellikle su akışının memba yönünde üst noktalarına yerleştirilirler ve boyutları 5 m³ ile 100 m³ arasında değişebilir. İnşaatta genellikle en yüksek noktadan başlama yöntemi uygulanır.
Erozyon yarıkları, vadiler ve eski çukurlar da ihmal edilmemelidir. Bu alanların yeniden canlandırılması, hem erozyonu hem de sel riskini azaltır. En uygun yöntemlerden biri, vadilerde kolayca bulunabilen dallar ve küçük odun parçalarıyla iç içe geçmiş ahşap barajlar yapmaktır. Bu barajlar tortu ve ahşabı tutarak zamanla yapay taşkın yatakları oluşturur, yağmur suyunun bölgede tutulmasını sağlar.
Kütük Setler
Ahşap barajlar, malzemenin bol olduğu bölgelerde tercih edilir. Derinliği 2 metreyi geçmeyen alanlara basamaklı şekilde yerleştirilir. Yerel koşullara göre boyut ve tasarım değişebilir.
Taş Yığma Setler
Yerel taş fazlasının olduğu alanlarda uygulanır. Yükseklikleri genellikle 1 metreyi geçmez. Daha büyük taşlar (30–80 cm çapında) ve küçük taşlarla birlikte, ahşap kirişlerle güçlendirilerek yapılabilir. İki metreye kadar geçitlerde uygulanması uygundur.
Kütük Kabin Setler
Daha büyük boyutlu kuru vadilerde tercih edilir. 20 m³’ün üzerinde su tutma kapasitesine sahiptir. Kütükler taşlarla desteklenerek daha dayanıklı hâle getirilir.
Taş Sandık
Çelik tel kafeslerin içine doldurulan taşlardan oluşur. Periyodik olarak kuruyan küçük akarsuların ağız kısımlarında kullanılır. Genellikle 1,5 metreye kadar yükseklikte inşa edilir.
Saptırma Kanalları
Yüzey çapraz drenajları, özellikle orman ve tarla yollarında suyun kontrollü şekilde yönlendirilmesi için etkili bir yöntemdir. Temel amaç, yağmur suyunun doğrudan vadiye veya dereye akmasını engelleyerek, ıslatma çukurlarında toplanmasını ve toprağa sızmasını sağlamaktır.
Uygulama İlkeleri
- Çapraz drenajlar, yol boyunca belirli aralıklarla (genelde 40 m, %12’den fazla eğimli yamaçlarda ise 20 m) yerleştirilmelidir.
- Drenaj noktaları hafif eğimli olmalı, böylece su akışı sağlanırken kendi kendini temizleyebilmelidir.
- Su, drenajdan çıktıktan sonra sızdırma çukurlarına yönlendirilmelidir. Bu çukurlar erozyonu önlemek için taş döşeme ile güçlendirilebilir.
- Drenaj malzemesi olarak ahşap, metal veya dayanıklı başka malzemeler kullanılabilir.
Yapım Yöntemleri
- Küçük çöküntüler oluşturarak ve taş döşeyerek basit drenaj noktaları hazırlanabilir.
- Ahşap makaralar, direkler veya oluklar kullanılarak yüzeydeki su akışı yönlendirilebilir.
- Düzenli bakım ve temizlik, sistemin uzun ömürlü olması için şarttır.
Bu yöntem, hem yolların hasar görmesini önler hem de yağmur suyunun yeraltı su kaynaklarını beslemesine imkân tanır.
Eşyükselti Hendekleri
Tarım arazilerinde, özellikle eğimli bölgelerde kontur hendekleri ve sıkışma bantları kullanmak, yağmur suyunun tutulması ve toprağın korunması açısından son derece etkilidir. Bu yöntemler, suyun eğim boyunca hızla akmasını engeller, toprağa sızma hızını artırır ve erozyonu azaltır.
Uygulama İlkeleri
- Kontur hendekleri, eğim doğrultusuna dik olarak açılır ve suyun en alt noktalarda birikmesini önleyecek şekilde yerleştirilir.
- Sıkışma bantları, tarımsal üretim alanlarının en az %5’inde uygulanmalıdır (örneğin Avrupa tarım politikasında öngörüldüğü gibi).
- Bantlar, çayır ve meralarda da yeşil refakatçi şeritleri şeklinde oluşturulabilir.
- Hendeklerin derinliği genellikle 1,2 metreyi geçmez; aralıklar eğime ve araziye göre 15–20 metre olabilir.
Faydaları
- Tarımda kontur sürmeyi teşvik eder; bu yöntem çiftçileri eğim boyunca değil, eşyükselti doğrultusunda sürmeye yönlendirir.
- Ağaçlandırma ile birleştirildiğinde (ör. erik, ceviz, kiraz, üvez), kök bölgelerine su tutulmasını sağlar.
- Humus oluşumunu destekler ve toprağın besin maddelerini korur.
- Küçük av hayvanları için yaşam alanı ve kaçış noktaları yaratır.
Bu uygulama, tarım arazilerinde küçük ama etkili bir “su yönetimi devrimi” anlamına gelir.
Ormancılıkta Sızdırma Çukurları
Ormancılıkta ıslatma çukurları, tarım arazilerinden gelen yağmur sularını toplayarak önemli bir ekosistem hizmeti sunar. Bu çukurlar, zamanla sulak alanlara dönüşür ve serbest yaşayan hayvanlar için doğal tampon bölgeler oluşturur. Ayrıca yeraltı su seviyesinin yükselmesine katkı sağlar.
Uygulama İlkeleri
- Islatma çukurları 2 metre derinlikte ve yaklaşık 300 m³ hacminde olabilir. Ancak bu değerlereğim, toprak yapısı, su toplama havzası gibi detaylara göre değişebilir.
- Yer seçimi dikkatle yapılmalı, ekosistem bağlantılarına ve arazi kullanım planına uygun olmalıdır.
- Çukurlar, suyun yavaşça buharlaşmasını ve toprağa sızmasını sağlayacak şekilde tasarlanmalıdır.
Faydaları
- Mikro iklimi iyileştirir; topraktaki nem oranını artırır.
- Kuru dönemlerde toprakta çiy oluşumunu teşvik ederek tarım arazilerinde nemin korunmasına yardımcı olur.
- Orman yangınları riskini azaltır.
- Sulak alan ekosistemleri sayesinde biyolojik çeşitliliğin korunmasına katkı sağlar.
Bu yöntem, hem orman ekosistemlerinin ekolojik dengesini güçlendirir hem de üretim dışı alanlarda su yönetimi işlevi görür.